राजहंस माझा निजला 

हें कोण बोललें बोला ?
'राजहंस माझा निजला'
दुर्दैवनगाच्या शिखरीं | नवविधवा दु:खी आई
तें हृदय कसें आईचे | मी उगाच सांगत नाही !
जे आनंदेंही रडतें | दु:खांत कसें तें होई-

हे कुणी कुणां सांगावें !
आईच्या बाळा ठावें !
प्रेमाच्या गावा जावें-

मग ऐकावें या बोला | 'राजहंस माझा निजला !'
मांडीवर मेलें मूला | तो हृदया धक्का बसला |
होउनी कळस शोकाचा | भ्रम तिच्या मानसीं बसला
मग हृदय बधिरची झाले | अति दु:ख थिजवि चित्ताला

तें तिच्या जिवाचें फूल !
माडीवर होत मलूल !
तरि शोकें पडुनी भूल-

वाटतची होतें तिजला | 'राजहंस माझा निजला !'
जन चार भोंवतीं जमले | मृत बाळा उचलायाला |
तो काळ नाथनिधनाचा | हतभागि मना आठवला |
तो प्रसंग पहिला तसला | हा दुसरा आंता असला !

तें चित्र दिसे चित्ताला !
हे चित्र दिसे डोळ्यांला,
निज चित्तनयनांला,

मग रडुनि वदे ती सकलां | 'राजहंस माझा निजला !'
करू नका गलबला अगदीं | लागली झोंप मम बाळा !
आधींच झोंप त्या नाहीं | खेळाचा एकच चाळ !
जागतांच वार्‍यासरस | खेळाचा घेईल आळा !

वाजवूं नका पाऊल !
लागेल तया चाहूल !
झोंपेचा हलका फूल !

मग झोंपायाचा कुठला ! राजहंस माझा निजला !
हे दूध जरासा प्याला | आतांसा कोठें निजला !
डोळयाला लागे डोळा | कां तोंच भोंवतीं जमला?
जा ! नका उठवुं वेल्हाळा ! मी ओळ्खतेंहो सकलां !

तो हिराच तेव्हां नेला !
हिरकणीस आतां टपलां !
परि जिवापलिकडे याला-

लपवीन ! एकची मजला ! रजहंस माझा निजला !
कां असलें भलतें सलतें | बोलतां अमंगळ याला ?
छबकड्यावरुनि माझ्या या | ओंवाळुनि टकिन सकलां !
घेतें मी पदराखालीं | पाहूंच नका लडिवाळा !

मी गरीब कितिही असलें |
जरि कपाळ माझें फुटलें |
बोलणे तरी हें असलें-

खपणार नाहि हो मजला ! राजहंस माझा निजला !
हें असेंच सांगुनि मागें | नेलात जिवाचा राजा |
दाखविलाहि फिरुनी नाहीं | नाहिंत का तुम्हां लाजा ?
न्यावयास आतां आलां | राजहंस राजस माझा !

हा असा कसा दुष्टावा ?
कोणत्या जन्मिंचा दावा ?
कां उगिच गळा कापावा-

पाहुनी गरिब कोणाला | रजहंस माझा निजला !
हे काळे कुरळे केश | खेळतात डोक्यावरतीं |
हो दृष्टि पहा मम वदनीं | नेहमी अशी ही असती |
हें तेज अशा रत्नांचे | झालें का आहे कमती ?

कानांत नाचती डूल,
तोंडावर हंसरें फुल,
जीवाची घालुनि झुल-

मी असाच झांकिन याला | राजहंस  माझा निजला !
या अर्ध्या उघड्या  नयनी | बाळ काय पाहता नाहीं ?
या अर्ध्या उघड्या  तोंडीं | बाळ काय बोलत नाहीं ?
अर्थ या अशा हसण्याचा | मज माझा कळतो बाई !

हें हंसें मुखावर नाचें !
जणुं बोल दुग्धपानाचे !
कीं मुक्या समाधानाचे !

इतुकेहि कळे  न कुणाला- राजहंस माझा निजला |
या माझ्या मानससरसीं | सारखें प्रेमजल वाही |
त्या तरंगलहरींवरतीं | राजहंस पोहत रही |
सारखा पोहुनी दमला | मग मला भुकेला बाही |

नयनांच्या शिपांमधुनी,
अश्रूंचे मौक्तिकसुमणी,
मी दिले तया काढोनी,

मोत्यांचा चारा असला | राजहंस खाउनि निजला !
ते वैकुंठेश्वर गेले | पदिं त्यांच्या अर्पायाला |
ही अखंड या अश्रूंची | वैजयंति मोहनमाळा !
मी करित असे केव्हांची | धरुनिया उराशीं बाळा |

कौस्तुभ हा माळेमधला !
हृदयाचें कोंदण याला !
तो चोराया कां आला ?

दैत्याहुनि दैत्यचि झला ! राजहंस माझा निजला !
हें असें जाहलें म्हणतां | तरि देवचि निजला कां हो ?
जरि निर्दय होउनि निजला | आळवीन फोडुनि टाहो |
कीं असा पोटचा गोळा | पोटांतचि देवा राहो !

ही कुर्‍हाड आकाशाची,
मजवरतीं पाडायाची,
नाहींच कल्पना त्याची,

हा तुमचा कावा सगळा ! राजहंस माझा निजला !
जरि दूत यमाचे आले | लाडक्यास या न्यायाला |
ते निष्ठुर असले तरिही | भुलतील पाहुनी याला |
हृदयाचें होउनि पणी | लागतील चुंबायाला |

मी मुका असा घेतांना-
हा पहा-पुन्हा हंसलाना !
का अशा फिरविता माना ?

सुख खुपे काय डोळ्यांला ? राजहंस माझा निजला !
हे सर्वस्वाचें फुल त्या भवतीं झाला गोळा |
मी बघतें-कधिचा आहे | त्यावरतीं तुमचा डोळा !
एकदां करावा त्याचा | वादानें चोळामोळा !

सर्वांच्या मनिचा लाहो,
हाच ना ? स्पष्ट बोला हो,
मी इतकी वेडी का हो-

की हेंहि कळेना मजला |  राजहंस माझा निजला !
जरि होउं नये ते झाले | तरि सोडणार या नाहीं !
पाळ्णाहि रुततो ज्याला | प्रेमें जरि निजवी आई !
तो देह खांच दगडांत-छे | नको नको ग बाई !

हृदयाची खणुनी खांच,
झाकिन मी बाळ असाच,
दु:खाचे फत्तर साच !

जा ! जाउनि सांगा काळा | 'राजहंस माझा निजला !'
जरि काळाचाही काळ | बाळाला न्याया आला !
तरि नाहीं मी द्यायाची | या जीवाच्या जीवाला !
सारखीं गाउनी गाणीं | निजवीन कल्प्वर याला !

जा ! करा आपुलें काळें !
माझेही दमले डोळे !
प्राणांचें पसरुनि जाळे-

मी निजतें घेउनि याला ! राजहंस माझा निजला !
सांगुनी असें सकलाशीं | मृत बाळ उराशीं धरुनी |
तन्मुखीं स्वमुख ठेवोनी | चुबिलें एकदां फिरुनी |
पाहिलें नीट निरखोनी | झणिं तीही गेली निजुनी !

मग पुन्हां कधीं ती उठली,
जाणीव कुणा ही कुठली ?
परि मति या प्रश्नें हटली-

"बोलेल कोण या बोला | राजहंस माझा निजला !"
मग मातापुत्रांवरि त्या | तरु गाळिति कोमल पानें |
ढाळिति लता निज सुमनें | पशुपक्षिहि रडती गानें |
दशदिशा दगडही कढती | मन दुभंगुनी शोकानें |

दुमदुमतें स्थळ तें अजुनी,
त्या एकच करुणागानीं,
जा जाउनि ऐका कानीं !

ऐकाल याच बोलाला 'राजहंस माझा निजला !'


कवी: गोविंदाग्रज.